از کجا بفهمم شوهرم معتاد شده ؟

مقدمه:

سوءمصرف مواد به عنوان يكي از مشكلات بهداشتي ، درماني و اجتماعي قرن حاضر شناخته شده است.اعتياد نه تنها منجر به آسيب هاي شديد و عميق جسمي و رواني در فرد معتاد مي شود بلكه آسيب هاي اجتماعي مانند افزايش طلاق ، بزهكاري و بيكاري را نيز به دنبال دارد.

مصرف مواد مخدر به خصوص ترياك در ايران ، سابقه اي چهار صد ساله دارد.همجواري كشور ما با دو كشور توليد كننده اصلي مواد مخدر يعني افغانستان و پاكستان موجب شده تا خاك ايران بهترين راه عبور اين مواد به كشورهاي اروپايي باشد و در اين نقل و انتقالات ، مقداري از اين مواد نيز در ايران توزيع شود.

طبق آمارهاي منتشر شده از سوي ستاد مبارزه با مواد مخدر ، تعداد تقريبي معتادان كشور حدود يك ميليون و دويست هزار نفر است كه علاوه بر آن 800000 نفر نيز به صورت تفنني از مواد استفاده مي كنند.در صورتي كه هر معتاد بطور متوسط عضوي از يك خانواده ايراني 5 نفره باشد حداقل 10 ميليون نفر از مردم ايران به نوعي با مشكل اعتياد و پيامدهاي رواني و اجتماعي آن درگيرند.

در سالهاي اخير ، استفاده از سرنگ مشترك توسط معتادان تزريقي و در نتيجه افزايش بيماري ايدز و ديگر مشكلات اجتماعي ناشي ازاعتياد ، موجب گرديد تا ضرورت توجه به برنامه هاي پيشگيري از اعتياد بيش از پيش احساس شود.

تعريف واژه ها

اعتياد وابستگي به مواد مخدر پديده اي زيستي و بر دو نوع است: 1- وابستگي روحي ، به اين صورت كه بيمار با اصرار به دنبال مصرف مواد مخدر مي رود تا حالات روحي و شخصي خود راخوشايند كند.2- وابستگي بدني ، يعني حالتي كه قطع دارو باعث بوجود آمدن علائمي مي شود كه خوشايند بيمارنيست.گفته مي شود كه بدن به يك حالت تعادلي جديد در خلال مصرف مواد مخدر مي رسد كه اگر اين تعادل با مصرف نكردن مواد مخدر به هم بخورد، بدن به گونه اي مخالف عمل مي كند و علائم ناخوشايند بروز مي نمايد.وابستگي روحي تقريباً هميشه قبل از وابستگي بدني بوجود مي آيد ، اما ضرورتاu200dً منجر به آن نمي شود.اعتياد به معني حالتي است كه بدن هم از لحاظ روحي و هم از لحاظ بدني به مواد مخدر وابسته باشد.درسال 1964 ميلادي سازمان بهداشت جهاني به اين نتيجه رسيد كه اصطلاح اعتياد ديگر يك اصطلاح علمي نيست و پيشنهاد كرد كه اصطلاح وابستگي دارويي را بجاي اعتياد بكار ببرند.اما به رغم اين موضوع ، از كلمه اعتياد هنوز هم بطور وسيعي استفاده مي شود.

مواد : شامل همه تركيباتي است كه مصرف آنها موجب تغيير در رفتار ( مانند سرخوشي ، عصبانيت) اختلال در خلق و خوي ( افسردگي) و اختلال در قضاوت و شعور فرد ( فراموشي و بي توجهي) مي شود.

سوء مصرف مواد به مواردي گفته مي شود كه فرد بدون نياز و مجوز پزشكي (نابجا) اقدام به مصرف مواد مي كند ولي شدت مصرف به حدي نيست كه وابسته و معتاد تلقي شود .اين افراد با وجود دردسرها و مشكلاتي كه براي خود و يا خانواده به وجود مي آورند همچنان به سوءمصرف مواد ادامه مي دهند مثل مصرف تفريحي يا غير منظم ترياك و حشيش .

وابستگي : ميل شديد به مصرف يك ماده و تمايل به ادامه مصرف آن است، تا جايي كه در بسياري از موارد وابستگي به مصرف مواد براي فرد ، مهمترين مسئله زندگيش مي شود .به طور معمول ، در صورت وابستگي ، اولا مجبور مي شود مقدار ماده مصرفي خود را به تدريج افزايش دهد ، ثانيا در صورت عدم مصرف و يا كاهش مقدار ماده مصرفي ، فرد دچار علائم ناخوشايندي مي شود كه به آن علائم ترك گويند.

علائم ترك ترياك و هروئين را در جامعه به عنوان حالت خماري مي شناسند.علائم خماري اين مواد معمولا 6 تا 8 ساعت پس از آخرين نوبت مصرف ظاهر شده و تا حدود 10 روز باقي مي ماند.دردهاي استخواني و عضلاني ، دل پيچه و اسهال، آبريزش از چشم و بيني ، بي خوابي ، بي قراري، عصبانيت ، خميازه هاي فراوان و حتي تب از شايعترين علائم آن هستند.

مسموميت به مصرف بيش از حد قابل تحمل مواد گفته مي شود كه موجب علائم شديد رواني ، مختل شدن هوشياري و گاه بيهوشي و مرگ مي گردد.

عود يعني بازگشت مجدد به مصرف مواد مخدر ، اين كه فرد پس از درمان ( ترك مواد) دوباره شروع به مصرف مواد قبلي و يا مصرف مواد جديد نمايد.

پيشگيري از اعتياد بكارگيري اقداماتي كه مانع از مبتلا شدن افراد به مصرف مواد مخدر شود.

كاهش آسيب هر اقدامي است كه موجب تغيير و يا اصلاح رفتار فرد معتاد مي شود و خطر و ضرر فردي ، خانوادگي و اجتماعي را كمتر مي كند مانند تبديل تزريق مواد به مصرف خوراكي آنها كه موجب كاهش آسيب اجتماعي و مبتلا نشدن به ايدز مي گردد.

شايعترين مواد مورد مصرف در ايران:

1- ترياك و مشتقات آن كه از گياه خشخاش به دست مي آيند و شامل ترياك ، شيره و سوخته ترياك ، هروئين ، مرفين و كدئين مي شود.

2- حشيش از گياه شاهدانه هندي به دست مي آيد و به نام هاي ماري جوانا ،بنگ و علف نيز معروف است.حشيش سبب وابستگي جسمي و رواني و احساس ولع ( هوس) شديد براي مصرف مي شود.

3- الكل از جمله موادي است كه نوشيدن (خوردن ) آن موجب اعتياد ، رفتارهاي نامناسب ، اختلال در تعادل ، بي ربط حرف زدن و اختلال در توجه و حافظه مي شود.داروهايي مانند شربت اكسپكتورانت كدئين و ديفنوكسيلات از مشتقات ترياك هستند .همچنين داروهاي آرام بخش مانند ديازپام و لورازپام اعتياد آورند لذا لازم است با تجويز پزشك مصرف گردند.

ويژگي مواد مخدر مورد مصرف در ايران ، رنگ و شيوه مصرف آنها

ترياك قهوه اي روشن يا تيره ، نحوه مصرف: كشيدن ، خوردن ، تزريق

سوخته ترياك قهوه اي سوخته و براق ، نحوه مصرف: كشيدن ، خوردن ، تزريق

شيره ترياك قهوه اي مايل به سياه ، نحوه مصرف: كشيدن ، خوردن ، تزريق

هروئين پودر سفيد نحوه مصرف: كشيدن ، تزريق، استنشاق

مرفين پودر بلوري سفيد يا قهوه اي روشن ، نحوه مصرف: تزريق

كدئين ماده سفيد رنگ ، نحوه مصرف: خوردن

حشيش سبز مايل به خاكستري يا قهوه اي مايل به سياه ، نحوه مصرف: كشيدن و خوردن

الكل مايع سفيد يا زرد نحوه مصرف: نوشيدن

علائم و نشانه هاي مصرف مواد مخدر:

در ابتداي شروع مصرف ، نمي توان از روي رفتار به اعتياد افراد پي برد ، ولي با ادامه مصرف مواد، رفتارهايي در فرد ايجاد مي شود كه مي تواند ما را مشكوك به اعتياد او نمايد.دانستن اين نشانه ها ، مي تواند خانواده ها را در شناسايي اعتياد اطرافيان ياري دهد.هيچ گاه نبايد با يك علامت ، برچسب اعتياد به افراد زد، بلكه بهتر است خانواده ها مراقبت بيشتري از فرد به عمل آورند و پس از ديدن چند مورد از رفتارهاي زير، موضوع را با روانپزشك در ميان بگذارند.

علائم و نشانه هاي مصرف ترياك و مشتقات آن:

الف- نشانه هاي جسماني:

1- اثر سوختگي در انگشتان ، اثر تزريق بر دستها ، و مشاهده تيغ ، سرنگ ، زرورق آلوده و شيشه مربا ( با درب سوراخ شده) در محيط زندگي فرد كه براي مصرف مواد استفاده مي شود.

2- بي اشتهايي و بي نظمي در غذا

3- استشمام بوي ترياك و مشتقات آن از شخص

4- خواب آلودگي و دير به خواب رفتن

5- شكايات فراوان جسمي ، يبوست و شكايت از ناتواني جنسي

ب- نشانه هاي رفتار:

1- تغيير رفتار فرد مثل قفل كردن در اتاق به هنگام خروج از خانه و غيبت يا ترك بي دليل خانه و محيط

2- در خواست مكرر پول از افراد به بهانه ها و با دروغ هاي مختلف

3- خرج كردن پول زياد در مدت كوتاه و گم شدن پول ، طلا و وسايل منزل

4- طولاني شدن مدت ماندن در دستشويي

5- كم توجهي و بي توجهي به وضع ظاهري تا حد آشفته بودن سر و وضع

6- تمايل به كناره گيري از بستگان و ايجاد رابطه با دوستان ناباب و مشكوك

7- كاهش احساس مسئوليت ، وقت شناسي و غيبت و همچنين افت كارايي در خانه ، مدرسه و محل كار

8- افزايش استفاده سر خود از داروهاي آرام بخش و در خواست بي رويه داروهاي مسكن

مصرف زياد ترياك و مشتقات آن موجب مسموميت مي شود كه ممكن است كم شدن تعداد تنفس ،تنگ شدن مردمك چشم( به اندازه سر سنجاق) بيهوشي و بالاخره مرگ را به همراه داشته باشد.

علائم و نشانه هاي مصرف حشيش

علائم شايع: قرمزي چشم ها ، افزايش ضربان قلب و نبض ، افزايش اشتها و عدم تعادل هنگام راه رفتن.

علائم مصرف بيش از حد( مسموميت) : حالت وحشت، بي قراري، گيجي و منگي و ديدن اشيا يا شنيدن صداها به شكل غير واقعي ( توهم) .اين نوعي جنون مسموميت با حشيش است كه در افراد مستعد ، ممكن است به جنون واقعي ( اسكيزوفرني) تبديل شود.با ديدن يك يا چند تا از نشانه ها و علائم فوق ، مي توان به مصرف حشيش در افراد شك كرد ولي از زدن انگ و برچسب اعتياد به افراد بايد خودداري كرد.

علل ايجاد اعتياد و سوء مصرف مواد

1- عدم آگاهي: آگاهي نداشتن فرد ، خانواده و جامعه از عوارض مصرف مواد مخدر و الكل

2- تصورات و باورهاي غلط:

- اين تصور غلط كه براي كاهش درد و درمان بيماريها مي توان از مواد مخدر استفاده كرد.مردم فكر مي كنند ترياك فشار خون يا ديابت را كنترل و ناتواني جنسي را درمان مي كند حال آنكه ممكن است اين مسائل را بدتر كند.

- اين تصور غلط كه مصرف تفريحي مواد باعث اعتياد نمي شود و فرد هر گاه بخواهد مي تواند مواد را مصرف نكند.

- اين تصور غلط كه مي توان با افراد معتاد دوستي نمود و معتاد نگرديد.

- اين تصور غلط كه براي اعتياد ، درماني وجود ندارد.

3- مشكلات فردي ، خانوادگي و محيطي:

الف- مشكلات فردي:

- بيماريهاي جسمي مزمن مانند ديابت و كمردرد

- بيماريهاي رواني مانند افسردگي ، اسكيزوفرني

- خود كم بيني و كمبود اعتماد به نفس ، ناتواني در نه گفتن و رد درخواست دوستان براي مصرف مواد و گاه خودنمايي و جلب توجه ديگران.

- مشكلات شغلي و تحصيلي مانند بيكاري و اخراج از مدرسه.

- داشتن ديد مثبت نسبت به مواد براي مثال اين باور كه مصرف مواد نشانه بزرگي و احترام است موجب گرايش به مصرف مي شود.

- عدم پايبندي فرد به مسائل اخلاقي ، معنوي و ديني ، بي بند و باري و بي توجهي به ارزش ها و قوانين اجتماعي

ب- مشكلات خانوادگي :

- داشتن والدين و يا بستگان معتاد

- وجود درگيري و طلاق در خانواده

- وجود والدين سختگير و يا سهل انگار در تربيت فرزندان

- عدم پايبندي خانواده به مسائل اخلاقي ، معنوي و ديني

ج- مشكلات محيطي:

- دسترسي آسان به مواد در جامعه
- فقر و مشكلات اقتصادي در جامعه
- تغييرات محيط زندگي مانند مهاجرت از روستا به شهر

- داشتن محيط آلوده و دوستان مصرف كننده مواد
- كمبود مراكز تفريحي سالم براي گذراندن اوقات فراغت

د- زمينه ارثي يا پزشكي:

برخي افراد زمينه ارثي ابتلا به اعتياد را دارند .مصرف داروها هم مي توانند فرد را چه داراي زمينه ارثي باشد و چه نباشد به مواد و داروها معتاد كنند.

پيامدها و عوارض اعتياد و سوء مصرف مواد

مصرف مكرر مواد مخدر آسيب ها ، عوارض و خطرات بسياري را بر سلامت فرد ، خانواده و جامعه وارد مي نمايد.اين عوارض عبارتند از :

الف- عوارض فردي:

1- مشكلات جسمي: اعتياد به مواد مخدر ممكن است فرد را مبتلا به بيماريهاي قلبي – عروقي، ناتواني جنسي، عقيم شدن، سوء تغذيه و كاهش وزن نمايد.اگر اعتياد از نوع تزريقي باشد ممكن است فرد را مبتلا به بيماري هاي عفوني مانند ايدز و هپاتيت نمايد.

2- مشكلات رواني: اعتياد ممكن است موجب اختلال در خواب ، افسردگي ، مشكل در تصميم گيري ، اختلالات رواني خفيف و شديد و اختلال شخصيت شود.
ب- عوارض خانوادگي:

اعتياد ممكن است موجب بروز مشكلات اقتصادي ، كاهش درآمد خانواده و افزايش هزينه ، نابساماني و از هم پاشيدگي خانواده ، طلاق ، خشونت در خانواده ( خشونت عليه همسر و آزار كودكان) و همچنين محدود شدن معاشرت سالم خانواده با ديگران شود و تربيت فرزندان دچار اشكال گردد.

ج- عوارض اجتماعي:

اعتياد ممكن است موجب طرد شدن فرد از جامعه ، بيكاري ، غيبت از كار ، كاهش ميزان كارايي ، اخراج از كار و بروز حوادث حين كار و رانندگي شود.شيوع ايدز ، هپاتيت ، بيماريهاي مقاربتي ، فقر ، بيكاري ، افزايش بروز جرم در جامعه همچون دزدي ، فحشا و قتل از جمله عوارض اجتماعي اعتياد به شمار مي آيند.

خطرات و پيامدهاي مصرف الكل

مصرف الكل ممكن است باعث اختلال رفتاري ، اختلال خواب ، نارسايي كبد، افزايش فشار خون ، سوء تغذيه، ناتواني جنسي، رفتارهاي غير اخلاقي و ابتلا به فراموشي در فرد شود.مسموميت با الكل ممكن است موجب كاهش سطح هوشياري ، اغما و مرگ شود.مصرف الكل ممكن است فرد را به طرف مصرف سيگار ، حشيش و مواد مخدر بكشاند.

توجه داشته باشيد كه تحريم الكل در اسلام ، فلسفه و دلايل بسياري دارد.مراقب باشيد كه اين باور مقدس سبك شمرده نشود و آنرا در خود و ديگران تقويت كنيد.

چه كار مي توان كرد؟

الف – آموزش جوانان و نوجوانان: آموزش جوانان و نوجوانان ، به عنوان گروه هاي در معرض خطر مي بايد به شيوه غير مستقيم ، بدون سرزنش و طرد و به صورت انفرادي (چهره به چهره) و يا گروهي داده شود.اين آموزشها عبارتند از :

1- آموزش خطرات و پيامدهاي سوء مصرف مواد و الكل

2- آنها را به دوري گزيني از موقعيت هايي كه امكان مصرف مواد در آن وجود دارد تشويق نماييد.مثلاًنرفتن به ميهماني و محلي كه در آنجا الكل و ترياك مصرف مي شود.

3- آنها را به عدم استفاده از مواد مخدر و الكل براي درمان دردها و مشكلات جسمي و رواني تشويق نماييد.

4- آنها را تشويق كنيد از مصرف مواد حتي براي تفريح و يك بار نيز خودداري كنند.

5- آنها را به شركت در تفريحات سالم و ورزش روزانه ، عبادت ، توجه به معنويت و شركت در مراسم ديني تشويق كنيد.

ب- آموزش خانواده ها:

1- آموزش خطرات و پيامدهاي مصرف مواد و الكل

2- آشنا كردن آنها با نشانه هاي اعتياد به مواد مخدر

3- آموزش اين نكات كه :

- فرزندان آنها در سنين نوجواني و جواني ، نيازمند رسيدگي و مراقبت بيشتري هستند.
- پرهيز از درگيري و تشنج در محيط خانواده

- در صورتي كه عضوي از خانواده ، اعتياد به مواد مخدر دارد ، لازم است براي درمان اعتياد خود اقدام كند تا الگوي سالمي براي
ساير افراد خانواده باشد.
- با مراجعه به پزشك امكان درمان اعتياد وجود دارد.
4- پس از شروع درمان ، خانواده بايد همچنان توجه و همكاري خود با فرد معتاد را حفظ كند و در پيدا كردن شغل مناسب ، ياريش دهد.

5- داورهايي همچون اكسپكتورانت كدئين ، ديازپام ، اكسازپام، و موارد مشابه بايد فقط با تجويز پزشك مصرف گردند و از مصرف خودسرانه داروها پرهيز نمايند.

فرد معتاد تا شش ماه حالت هاي كسلي و احتمال عود بيماري را دارد از اين رو هيچ گاه نبايد در اين دوره بدون درمان فرد را به حال خود رها كرد و يا توقع فعاليت زيادي از او داشت.

ج- بالا بردن توانايي افراد براي مقابله سالم با مشكلات زندگي :

يكي از نشانه هاي سلامت روان، داشتن مهارت هاي زندگي سالم به ويژه داشتن مهارت هاي اجتماعي است .مهارت هاي اجتماعي در زندگي ، يعني قابليت ها و توانايي هايي كه فرد را براي برخورد مناسب و درست با مسائل و موقعيت هاي زندگي ياري مي دهند .اين مهارت ها باعث مي شوند تا انسان رابطه اي صميمي و موثر با ديگر انسان ها داشته باشد و در زمان روبرو شدن با فشارهاي رواني ، اثرات زيانبار آن را به حداقل برساند.نداشتن مهارت هاي اجتماعي مي تواند فرد را به سمت اعتياد بكشاند.

انواع مهارت هاي اجتماعي:

1- مهارت قاطعيت: مهارت قاطعيت يعني ايستادگي بر نظرات شخصي.فردي كه قاطع است نظر و اعتقاد درست خود را به سادگي تغيير نمي دهد، تسليم ديگران نمي شود و بدون توهين به ديگران مخالفت يا نظر خود را بروز

مي دهد.

انواع مهارت قاطعيت:

الف- رد قاطعانه: در اين رفتار فرد در خواست هاي غير منطقي فرد مقابل را رد مي كند مثلاً اگر دوستي او را براي كشيدن سيگار و مصرف مواد دعوت كرد مي تواند بگويد نه ، من موافق نيستم و در خواست تو را قبول نمي كنم.

ب- بيان قاطعانه: اينكه فرد احساسات مثبت خود را نسبت به ديگران بيان كند يا از ديگران در جاي مناسب قدرداني نمايد مانند چه اراده قوي اي داريد چه خوب اين خطرها را فهميديد و بتواند احساسات منفي خود را در صورت لزوم در قالب مودبانه و بدون ابراز خشم به فرد ديگر منتقل كند مثلاً اين كار درست نيست و يا اين كار خلاف و حرام است.

ج- درخواست قاطعانه: توانايي بيان و مطرح كردن درخواست هايي ازديگران يا كمك خواستن از ديگران است. مانند امروز با مشكل جدي روبرو هستم مي خواهم مشكلم را با تو در ميان بگذارم تا بتواني كمكم كني ، از تو مي خواهم اين موضوع را سريع به پدرت بگويي.

2- مهارت حل مسئله: از ديگر مهارت هاي مهم در پيشگيري از اعتياد مهارت حل مسئله است .افراد بايد بدانند وقتي در زندگي با يك مشكل روبرو مي شوند بايد با روش منطقي آن را حل كنند.

مراحل حل مسئله:

- مسئله را خوب بشناسد

- به راه حلهاي مختلف و فوايد و ضررهاي هر راه حل فكر كند

- با ديگران درباره مشكل ايجاد شده مشورت كند

- از بين راه حل ها راه حل مناسب را انتخاب كند

- براي اجراي آن ، برنامه زماني و فرصت كافي بگذارد

- اگر با اجراي راه حل اول نتيجه حاصل نشد نوميد نشود راه بعدي را شروع كند

بسياري از افراد معتاد ، به جاي حل مشكل و مسئله ، مي خواهند با مصرف مواد از مشكل خود فرار كنند.

د- تشويق خانواده ها براي شناسايي افراد در معرض خطر

اعتياد همچون آتش است .چه بسيار افرادي كه قصد كمك به معتادان را داشته اند ولي بر اثر سهل انگاري خود نيز بدان گرفتار شده اند و اين آتش دامن خودشان را نيز گرفته است.فرزند فرد معتاد از يتيم نيز يتيم تر است زيرا مردم بر سر بچه يتيم دست نوازش مي كشند ولي بچه معتاد را طرد مي كنند.به اميد روزي كه جوانان و نوجوانان ما با داشتن آگاهي هاي لازم در برابر اعتياد واكسينه شوند.